İlişki ve tahmin

Aracılık Analizi (PROCESS Model 4, Bootstrap) nedir?

Onur Can · Son güncelleme: 24 Eylül 2026

Aracılık (mediation) analizi, bağımsız değişkenin (X) bağımlı değişken (Y) üzerindeki etkisinin bir kısmının ya da tamamının üçüncü bir değişken (aracı, M) üzerinden gerçekleşip gerçekleşmediğini sınar. Temel çıktı, X'in M aracılığıyla Y'ye olan dolaylı etkisidir (a × b).

Ne zaman kullanılır?

• Kuramsal olarak X → M → Y şeklinde bir süreç öngörülüyor
• "X, Y'yi neden/nasıl etkiliyor?" sorusu yanıtlanmak isteniyor
• Değişkenler sürekli (veya X ikili) ve regresyon varsayımları makul düzeyde sağlanıyor

Varsayımlar

• Doğrusal regresyon varsayımları (doğrusallık, hataların normalliği ve eş varyanslılığı, çoklu bağlantı olmaması)
• Değişkenlerin kuramsal sıralaması savunulabilir olmalı; kesitsel verilerde nedensel yön istatistikle kanıtlanamaz
• Aracı değişken, bağımsız değişkenin sonucu olarak düşünülebilmeli

Hipotezler

Örnek araştırma

Hemşirelerde gece vardiyası sayısının (X) tükenmişlik (Y) üzerindeki etkisinde uyku kalitesinin (M) aracı rolü inceleniyor.

SPSS'te nasıl yapılır?

SPSS'in temel menülerinde yoktur; Andrew F. Hayes'in ücretsiz PROCESS makrosu kurulur (Extensions → Utilities → Install Custom Dialog ile .spd dosyası). Ardından Analyze → Regression → PROCESS: Y variable, X variable ve Mediator(s) M alanlarını doldurun, Model number: 4, bootstrap örneklemi 5000 seçin. Çıktıda a, b, c' yolları ile dolaylı etki ve bootstrap güven aralığı yer alır.

APA 7'ye göre raporlama

Gece vardiyası sayısı uyku kalitesizliğini (a = 0.40, p < .001), uyku kalitesizliği de tükenmişliği (b = 0.30, p < .001) anlamlı biçimde yordamıştır. Dolaylı etki anlamlıdır, ab = 0.12, %95 bootstrap GA [0.06, 0.19] (5000 yeniden örnekleme). Doğrudan etki de anlamlı kalmıştır (c' = 0.21, p = .002; toplam etki c = 0.33), bu da kısmi aracılığa işaret etmektedir.

Örnekteki değerler açıklama amaçlıdır ve kendi içinde tutarlıdır. APA 7'de p değeri üç ondalıkla ve baştaki sıfır olmadan yazılır; Türkçe dergilerde ondalık ayracı için derginin yazım kuralına bakın.

Etki büyüklüğü

Dolaylı etkinin kendisi (ab) ve bootstrap güven aralığı raporlanır; güven aralığı sıfırı içermiyorsa dolaylı etki anlamlıdır. Standartlaştırılmış dolaylı etki farklı çalışmaları karşılaştırmayı kolaylaştırır. Toplam etki c = c' + ab eşitliği kontrol amaçlı kullanılabilir.

Sık yapılan hatalar

• Yalnızca Baron ve Kenny (1986) adımlarına dayanıp dolaylı etkiyi doğrudan test etmemek (günümüzde bootstrap ile dolaylı etki testi önerilir)
• Toplam etki (c) anlamsız diye aracılık analizini hiç yapmamak; dolaylı etki toplam etki anlamsızken de var olabilir
• Kesitsel veride aracılığı kesin nedensel süreç olarak yorumlamak
• Aracı ile düzenleyici (moderatör) değişkeni karıştırmak