Ölçek Uyarlama ve Geliştirme Süreci

Tezinizde ölçmek istediğiniz yapı için Türkçe bir ölçek yoksa iki yol vardır: yabancı dilde geliştirilmiş bir ölçeği uyarlamak ya da sıfırdan yeni bir ölçek geliştirmek. İkisi de başlı başına bir araştırmadır ve her adımın yöntem bölümünde gerekçesiyle raporlanması gerekir. Bu yazı iki sürecin ana adımlarını özetliyor.

Önce: Uyarlama mı, geliştirme mi?

İlgilendiğiniz yapıyı iyi ölçen, geçerlik-güvenirlik kanıtları güçlü bir yabancı ölçek varsa uyarlama genellikle daha kısa ve uluslararası karşılaştırmaya elverişli yoldur.
Yapı kültüre özgüyse, mevcut ölçekler Türkiye bağlamına uymuyorsa ya da hiç ölçek yoksa geliştirme gerekir.

Ölçek uyarlama adımları

1. İzin

Ölçeği geliştiren yazardan yazılı kullanım ve uyarlama izni alın. Bazı ölçekler lisanslıdır ve ücretlidir; bunu en başta öğrenin.

2. Çeviri ve geri çeviri

Yaygın uygulama şöyledir:

Ölçek, her iki dili iyi bilen en az iki çevirmen tarafından bağımsız olarak Türkçeye çevrilir.
Çeviriler karşılaştırılıp ortak bir form oluşturulur.
Türkçe form, orijinal ölçeği görmemiş başka bir çevirmen tarafından kaynak dile geri çevrilir (Brislin'in çeviri-geri çeviri yaklaşımı).
Geri çeviri orijinalle karşılaştırılır; anlam kayması olan maddeler düzeltilir.

Amaç kelime kelime değil, anlam ve kültürel eşdeğerliktir. "Feeling blue" gibi deyimler birebir çevrilemez.

3. Uzman görüşü ve bilişsel görüşme

Alan uzmanları ve dil uzmanları maddelerin anlaşılırlığını ve yapıyı temsil edip etmediğini değerlendirir. Hedef gruptan birkaç kişiyle yapılan bilişsel görüşmeler ("Bu maddeyi nasıl anladınız?") maddelerin beklendiği gibi yorumlanıp yorumlanmadığını gösterir.

4. Dil eşdeğerliği (isteğe bağlı ama yaygın)

İki dili de bilen bir gruba önce orijinal, bir süre sonra Türkçe form (ya da tersi) uygulanır ve iki formdan alınan puanlar arasındaki korelasyona ve ortalama farkına bakılır. Yüksek korelasyon ve anlamsız fark, iki formun eşdeğer olduğuna kanıt sunar.

5. Yapı geçerliği: Doğrulayıcı faktör analizi

Uyarlamada faktör yapısı önceden bilindiği için genellikle doğrulayıcı faktör analizi (DFA) ile orijinal yapının Türk örnekleminde korunup korunmadığı sınanır; uyum indeksleri (χ²/sd, RMSEA, CFI, TLI, SRMR) raporlanır. Yapı korunmuyorsa açımlayıcı faktör analizi ile yapının nasıl farklılaştığı incelenebilir.

6. Güvenirlik

İç tutarlılık: Her alt boyut ve toplam puan için Cronbach alfa (ve gerekirse McDonald's omega).
Test-tekrar test: Aynı gruba belirli bir aralıkla iki kez uygulama; iki uygulama arasındaki korelasyon.
Madde analizi: Düzeltilmiş madde-toplam korelasyonları.

7. Ölçüt geçerliği (varsa)

Aynı ya da ilişkili yapıyı ölçen başka bir geçerli ölçekle beklenen yönde ve düzeyde ilişki (uyum geçerliği) göstermek güçlü bir ek kanıttır.

Ölçek geliştirme adımları

1. Yapıyı tanımlayın

Ölçmek istediğiniz yapının kuramsal tanımını ve olası alt boyutlarını literatüre dayanarak yazın. Belirsiz tanımlanmış bir yapı, belirsiz maddeler üretir.

2. Madde havuzu oluşturun

Literatür, açık uçlu sorular veya hedef grupla görüşmelerden yola çıkarak son ölçekte olmasını düşündüğünüzden daha fazla madde yazın; analizler sırasında maddelerin bir kısmı elenecektir. Madde yazım kuralları için anket hazırlama rehberine ve Anket Kontrolcüsü'ne bakabilirsiniz. Olumlu ve olumsuz ifadeli maddeleri dengeli kullanmayı düşünüyorsanız ters kodlamayı baştan planlayın.

3. Kapsam (içerik) geçerliği

Uzmanlardan her maddenin yapıyı temsil edip etmediğini değerlendirmeleri istenir. Yaygın bir yöntem Lawshe'ın (1975) kapsam geçerlik oranıdır: KGO = (nₑ − N/2) / (N/2); burada nₑ maddeyi "gerekli" bulan uzman sayısı, N toplam uzman sayısıdır. Kabul için gereken en düşük değer uzman sayısına bağlıdır; kullandığınız ölçütü kaynağıyla belirtin.

4. Pilot uygulama

Taslak form hedef gruba benzeyen küçük bir gruba uygulanır; anlaşılmayan maddeler, süre ve yanıt dağılımları kontrol edilir.

5. Açımlayıcı faktör analizi

Taslak ölçek yeterli büyüklükte bir örnekleme uygulanır ve AFA ile maddelerin hangi faktörlerde toplandığı incelenir: KMO ve Bartlett testi, faktör sayısı kararı (özdeğer, yamaç grafiği, paralel analiz), faktör yükleri ve binişik maddeler. Düşük yüklü veya kuramsal olarak anlamsız maddeler, içerik geçerliği de gözetilerek çıkarılır.

6. Doğrulayıcı faktör analizi (farklı örneklem)

AFA ile elde edilen yapı, başka bir örneklemde DFA ile sınanır. Aynı veri setinde AFA ve DFA yapıp yapının doğrulandığını söylemek, en sık eleştirilen hatalardan biridir. Tek büyük bir örneklem varsa rastgele ikiye bölünebilir.

7. Güvenirlik ve son form

Alt boyutlar için iç tutarlılık, gerekirse test-tekrar test güvenirliği hesaplanır; son formun puanlama yönergesi (alt boyut maddeleri, ters maddeler, puan aralığı) yazılır.

Örneklem büyüklüğü

Faktör analizleri için yaygın öneriler madde sayısının en az 5-10 katı katılımcı veya en az 200-300 katılımcıdır; faktör yükleri yüksek ve yapı netse daha küçük örneklemler yeterli olabilir. Önerinin kaynağını yöntem bölümünde belirtin.

Raporlamada kontrol listesi

Ölçek izni ve (uyarlamada) orijinal ölçeğin yapısı
Çeviri-geri çeviri veya madde yazım süreci ve uzman sayısı
Kapsam geçerliği yöntemi ve sonuçları
Faktör analizleri: örneklem, yöntem, döndürme, yükler, açıklanan varyans ve/veya uyum indeksleri
Güvenirlik katsayıları (alt boyut ve toplam)
Çıkarılan maddeler ve gerekçeleri
Son formun puanlama yönergesi

Ölçek çalışması, tezin yöntem bölümünün en yoğun kısmıdır. Tasarımınızın bütününü tutarlılık açısından kontrol etmek için Akademik Check-up'ı, tez sürecinin tamamı için tez yazım rehberini kullanabilirsiniz.